جعبه دنده خودکار (گیربکس)

جعبه دنده خودکار (گیربکس)

جعبه دنده خودکار (گیربکس)

اگر تاکنون پشت فرمان یک خودروی مجهز به جعبه‌دنده‌ی خودکار نشسته باشید، حتما متوجه دو تفاوت عمده میان جعبه‌دنده‌های دستی و خودکار شده‌اید:

در خودروی مجهز به جعبه‌دنده‌ی خودکار پدال کلاچ وجود ندارد.

جعبه دنده خودکار (گیربکس)

جعبه دنده خودکار (گیربکس)

در جعبه‌دنده‌ی خودکار تعویض دنده به‌صورت دستی معنا ندارد. همین‌که دنده را در حالت حرکت (Drive) قرار دهید، همه‌چیز به‌صورت خودکار انجام می‌شود.
جعبه‌دنده‌های خودکار (به همراه مبدل گشتاور) و جعبه‌دنده‌های دستی (به همراه کلاچ) هر دو یک نتیجه را حاصل می‌کنند، اما این کار را به دو روش کاملا متفاوت انجام می‌دهند. در این میان نحوه ی عملکرد جعبه‌دنده‌های خودکار بسیار شگفت‌انگیز است.
در این مقاله سعی داریم با جزئیات نحوه‌ی عملکرد جعبه‌دنده‌های خودکار آشنا شویم. به همین منظور کار خود را با آشنایی با مفهوم نسبت دنده و چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای آغاز می‌کنیم، سپس به بررسی نحوه‌ی کارکرد اجزا کنار هم می‌پردازیم و یاد می‌گیریم که سیستم‌های کنترلی این جعبه‌دنده‌ها چگونه عمل می‌کنند و چه پیچیدگی‌های در کنترل یک جعبه‌دنده‌ی خودکار وجود دارد.

نسبت دنده
در سیستم‌های مکانیکی از چرخ‌دنده‌ها برای تغییر سرعت یا جهت دوران شفت‌ها استفاده می‌شود. برای این منظور حداقل دو چرخ‌دنده که دندانه‌هایشان با یکدیگر درگیرند روی شفت‌های ورودی و خروجی نصب می‌شوند. نسب دنده به‌طور ساده نسبت تعداد دور چرخش چرخ‌دنده‌ی محرک به تعداد دور چرخش چرخ‌دنده‌ی متحرک است.
هدف از ساخت جعبه‌دنده‌ی خودکار
درست مانند جعبه‌دنده‌های دستی، وظیفه‌ی اصلی جعبه‌دنده‌های خودکار تولید بازه‌ی وسیعی از سرعت و گشتاور با وجود بازه‌ی کوچک سرعت و گشتاور تولیدی توسط پیشرانه است. به بیان دیگر، هر پیشرانه بازه‌ی محدودی از سرعت و گشتاور را تولید می‌کند که جعبه‌دنده با کمک چرخ‌دنده‌ها یا سیستم‌های مشابه این بازه را وسیع‌تر می‌کند.
بدون سیستم جعبه‌دنده خودروها به یک نسبت دنده محدود می‌شوند و این نسبت دنده باید به گونه‌ای باشد که به خودرو اجازه دهد با حداکثر سرعت مورد نظر حرکت کند. برای مثال، اگر قصد دارید حداکثر سرعت خودروی شما ۱۲۸ کیلومتر بر ساعت باشد، نسبت دنده باید مشابه دنده‌ی ۳ در اکثر جعبه‌دنده‌های خودکار باشد.

شاید هیچ‌وقت تا به حال با یک خودروی مجهز به جعبه‌دنده‌ی دستی، تنها با دنده‌ی ۳ رانندگی نکرده‌اید. اگر این کار را کرده باشید بلافاصله متوجه شده‌اید که در آغاز حرکت تقریبا هیچ شتابی ندارید و در حداکثر سرعت، پیشرانه‌ی شما در محدوده‌ی قرمز رنگ دور موتور در حال فریاد کشیدن است. خودرویی در این شرایط به سرعت خراب شده و تقریبا غیرقابل استفاده خواهد شد.جعبه دنده خودکار (گیربکس) 

بنابراین سیستم انتقال قدرت از چرخ‌دنده برای استفاده‌ی هرچه مفیدتر از گشتاور پیشرانه و حفظ سرعت آن در یک بازه‌ی مناسب استفاده می‌کند. در هنگام کشیدن یا حمل بارهای سنگین، سیستم انتقال قدرت خودرو می‌تواند به‌حدی داغ شود که به راحتی روغن جعبه‌دنده را بسوزاند. برای جلوگیری از این مشکل راننده‌هایی که شغلشان کشیدن یا حمل‌ونقل بارهای سنگین است باید از خودروهای مجهز به خنک‌کننده‌ی سیستم انتقال قدرت استفاده کنند.

تفاوت کلیدی جعبه‌دنده‌های دستی و خودکار در این است که در جعبه‌دنده‌ی دستی برای دستیابی به نسبت دنده‌های مختلف، مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌های متفاوتی به محور خروجی پیشرانه قفل می‌شوند. این در حالی است که در جعبه‌دنده‌ی خودکار تمام نسبت دنده‌های مختلف تنها با مجموعه‌ای از چرخ‌دنده‌ها حاصل می‌شود. این کار با استفاده از مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای امکان‌پذیر شده است.
تصور کنید می‌خواهید نسبت دنده‌ی ۶:۱ را در شفت خروجی تولید کنید و این شفت هم جهت با شفت ورودی دوران کند. یک راه‌حل استفاده از مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌ای سه‌تایی است که تصویر آن در زیر نشان داده شده است. در این تصویر قطر چرخ‌دنده‌ی آبی ۶ برابر قطر چرخ‌دنده‌ی زرد رنگ است و در نتیجه نسبت دنده‌ی ۶:۱ را ایجاد می‌کند. اندازه‌ی چرخ‌دنده‌ی قرمز اهمیتی ندارد چراکه این قطعه تنها وظیفه‌ی معکوس کردن جهت دوران را بر عهده دارد و در نتیجه چرخ‌دنده‌های آبی و زرد در یک جهت چرخش می‌کنند. با اینکه تمام نیازهای مسئله رفع شده است، اما همان‌طور که در تصویر مشخص است، شفت‌های چرخ‌دنده‌های آبی و زرد هم‌محور نیستند و در عوض موازی یکدیگرند. حال سؤال این است که اگر لازم باشد شفت ورودی و خروجی هم‌محور باشند، در این حالت از چه سیستمی برای پاسخ‌گویی به شرایط مسئله استفاده کنیم؟ پاسخ استفاده از چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای است.
در تصویر بالا، چرخ‌دنده‌ی زرد رنگ (چرخ‌دنده‌ی خورشیدی) به‌طور هم‌زمان با سه چرخ‌دنده‌ی قرمز رنگ (چرخ‌دنده‌های سیاره) درگیر است و این چرخ‌دنده‌ها به یک صفحه به نام حامل چسبیده‌اند. چرخ‌دنده‌های سیاره به بخش داخلی قسمت آبی رنگ (چرخ‌دنده‌ی داخلی یا رینگی) تماس دارند. به دلیل وجود این حالت خاص از چیدمان چرخ‌دنده‌ها، این مجموعه به‌شدت سفت است. شفت خروجی به چرخ‌دنده‌ی داخلی آبی رنگ (رینگی) متصل است و صفحه‌ی حامل در حال سکون باقی می‌ماند و در نهایت نسبت دنده‌ی ۶:۱ در این حالت نیز به‌دست می‌آید.

نکته‌ی جالب توجه دیگر درباره‌ی مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای این است که این مجموعه با تغییر چرخ‌دنده‌ی ورودی و خروجی و ساکن می‌تواند نسبت دنده‌های متفاوتی ایجاد کند. برای مثال، اگر چرخ‌دنده‌ی خورشیدی به‌عنوان ورودی و شفت خروجی به حامل متصل شود و چرخ‌دنده‌ی رینگی ساکن بماند، نسبت دنده‌ی متفاوتی ایجاد می‌شود. در یک جعبه‌دنده‌ی خودکار برای درگیر کردن و ساکن نگه‌داشتن چرخ‌دنده‌های مختلف در مجموعه‌ی سیاره‌ای از کلاچ‌ها و تسمه‌های مهار اصطکاکی استفاده می‌شود.

کاربرد مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای در جعبه‌دنده‌ی خودکار
هنگامی‌که اجزای یک جعبه‌دنده‌ی خودکار را جدا کنید، مجموعه‌ای عظیم از اجزای مختلف را می‌بینید که در فضایی تقریبا کوچک جاسازی شده‌اند. اصلی‌ترین اجزایی که خواهید دید عبارت‌اند از:جعبه دنده خودکار (گیربکس) 

مجموعه‌ای از چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای که به‌صورتی مبتکرانه طراحی شده‌اند
یک جفت تسمه‌ی مهار که اجزای چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای را قفل می‌کند
کلاچ‌های تر برای قفل کردن سایر اجزای چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای
یک سیستم هیدرولیک شگفت‌انگیز که کلاچ‌ها و تسمه مهارها را کنترل می‌کند
یک پمپ روغن بزرگ برای به حرکت درآوردن روغن درون سیستم انتقال قدرت
کانون توجه ما به سیستم چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای معطوف می‌شود. این قطعه که تقریبا به اندازه‌ی یک طالبی است، تمام نسبت دنده‌های متفاوت را تولید می‌کند. سایر اجزای موجود در سیستم انتقال قدرت خودکار برای کمک به چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای است تا آن را قادر سازد وظیفه‌اش را به بهترین شکل به انجام برساند. یک سیستم انتقال قدرت خودکار از دو مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای تشکیل شده است که با یکدیگر یک قطعه را تشکیل می‌دهند.

چرخ‌دنده سیاره‌ای

هر چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای از سه جز اصلی تشکیل شده است:

۱. چرخ‌دنده‌ی خورشیدی

۲. چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای و صفحه‌ی حامل آن‌ها

۳. چرخ‌دنده‌ی داخلی (رینگی)

هر یک از این چرخ‌دنده‌ها می‌تواند به‌عنوان محرک، متحرک یا ثابت عمل کند. اینکه کدام چرخ‌دنده چه نقشی را بر عهده بگیرد اساس تولید نسبت دنده‌های متفاوت است. برای درک بهتر به یک مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌ی‌ سیاره‌ای نگاه می‌اندازیم.

نسبت دنده در چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای
چرخ‌دنده‌ی رینگی یک مجموعه‌ی سیاره‌ای ۷۲ دندانه و چرخ‌دنده‌ی خورشیدی آن ۳۰ دندانه دارد. می‌توانیم از این مجموعه نسبت دنده‌های متفاوتی تولید کنیم.

نسبت دنده محاسبه ثابت خروجی ورودی
۳٫۴:۱ ۱+R/S Ring (R) Planet Carrier (C) Sun (S) A
۰٫۷۱:۱ ۱/(۱+S/R) Sun (S) Ring (R) Planet Carrier (C) B
۲٫۴:۱- -R/S Planet Carrier (C) Ring (R) Sun (S) C
همچنین، قفل کردن هم‌زمان هر یک از دو چرخ‌دنده‌ باعث تولید نسبت دنده‌ی ۱:۱ می‌شود. توجه داشته باشید که اولین نسبت دنده در جدول بالا یک نسبت کاهنده است، به این معنی که سرعت خروجی از سرعت ورودی کم‌تر است. نسبت دوم نسبت فزاینده است به این معنی که سرعت خروجی از سرعت ورودی بیشتر است. آخرین نسبت یک نسبت کاهنده در خلاف جهت چرخش شفت ورودی است. چندین نسبت دنده‌ی دیگر نیز می‌توان با استفاده از این چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای نمونه به دست آورد، اما این نسبت‌ها برای جعبه‌دنده‌ی خودکار ما کافی است.

با کنار هم قرار دادن دو مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای می‌توان چهار دنده‌ی جلو و یک دنده‌ی عقب مورد نیاز برای یک جعبه‌دنده‌ی معمول را ایجاد کرد.

چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای مرکب
در یک جعبه‌دنده‌ی خودکار استاندارد به‌طور معمول دو مجموعه‌ی چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای تعبیه شده است که به کل این مجموعه، چرخ‌دند‌ه‌ی سیاره‌ای مرکب می‌گویند. نحوه‌ی عملکرد چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای مرکب درست شبیه چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای ساده است و تنها تفاوت در تعداد چرخ‌دنده‌های تعبیه شده است. چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای مرکب از یک چرخ‌دنده‌ی داخلی (رینگی) که همیشه به‌عنوان خروجی عمل می‌کند، دو چرخ‌دنده‌ی خورشیدی و دو سری چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای تشکیل شده است.

تصویر زیر مجموعه‌ای از چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای درون حامل را نشان می‌دهد. توجه داشته باشید که چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای سمت راست پایین‌تر از چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای سمت چپ قرار می‌گیرد. چرخ‌دنده‌ی سمت راست با چرخ‌دنده‌ی داخلی درگیر نمی‌شود و تنها با چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای دیگر درگیر است. چرخ‌دنده‌ی سیاره‌ای سمت چپ با چرخ‌دنده‌ی داخلی درگیر است.

مجموعه چرخ‌دنده سیاره‌ای

در تصویر بعد می‌توانید درون حامل را مشاهده کنید. چرخ‌دنده‌های کوچک‌تر تنها با چرخ‌دنده‌ی خورشیدی کوچک درگیرند. چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای بزرگ با چرخ‌دنده‌ی خورشیدی بزرگ‌تر و سیاره‌های کوچک‌تر درگیرند.

, , ,
نوشتهٔ پیشین
روش نگهداری گیربکس اتوماتیک

Related Posts

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست
تماس بگیرید